|
Kermis in de middeleeuwen |
|
|
|
Het
woord kermis is ontstaan uit de
kerkmis. Deze mis werd
opgedragen ter ere van de naamdag van de
patroonsheilige van de plaatselijke kerk
of de jaardag van de inwijding van de
kerk. Voor veel middeleeuwers was kermis
ook synoniem met jaarmarkt. Waar veel
mensen samenkwamen was het goed toeven
voor handelaren. |
En zo kunnen we
de kermis nog veel vroeger plaatsen. Cicero
vertelt dat in de dagen van Pytagoras, in de 6e
eeuw vóór Christus, dat vele handelaren de
heilige Olympische Spelen bezoeken om zaken te
doen. Het oude Romeinse rijk kende zijn 'nundinae',
een markt die om de negen dagen plaats vond.
Naast het kopen en verkopen van zaken werd de nundinae
ook gebruikt om wetten en decreten openbaar te
maken en om mensen te vermaken. Een decreet is
een verordening van overheidswege, zoals
tegenwoordig bijvoorbeeld een Algemene Politie
Verordening. De Romeinen kende een 'marktvrede'
wat zoveel betekende als dat tijdens deze
markten vetes en vijandelijkheden werden
opgeschort. De nundinae was een 'feriae'; een
vrije, heilige dag. In de Engelse taal wordt
een kermis daarom nog steeds een 'fair' genoemd.
|
|
Voor de gewone
mens was er niet zo veel te beleven in de
middeleeuwen. Een kermis annex jaarmarkt mocht
dan ook rekenen op meer dan gewone aandacht |
|
Al
sinds de middeleeuwen worden mensen gelokt naar
een feest dat bestaat uit drie vaste thema’s:
Heiligheid,
Handel en Vermaak.
Deze drie thema’s staan garant voor een grote
massa mensen, hetgeen op hun beurt de kerk,
de handelaren en de artiesten niet onwelgevallig
was. Zo is de cirkel helemaal rond. Maar handel,
heiligheid en feestvreugde gaan niet altijd hand
in hand. Vooral de heiligheid dreigde wel eens
onder te sneeuwen in de roes van de uitbundige
feestvierders. |
 |
|
|
|
De
vrijheid die de kermis met zich
meebracht en het feit dat de mensen zich
konden uitleven als prinsen, met veel
eten en drinken, was tegen het zere been
van de kerk en sommige hoge heren.
Zij vonden dat de gewone mens zich sober
moest gedragen; dit in tegenstelling tot
de geestelijken en adel die zich niet
zelden te buiten gingen aan drank,
voedsel en wilde feesten. Tijdens de
kermis deden de gewone mensen hetzelfde,
maar al doende zette zij met hun protsen
en grappen diezelfde adel en
geestelijkheid voor gek.
|
|
|
Ondanks het feit
dat de adel en de geestelijkheid volop
profiteerden van de kermis hadden zij er ook
last van. Niet alleen omdat zij bespot werden en
zo gezag verloren, maar de kerk had er moeite
mee dat de goegemeente dagenlang, soms zelfs
wekenlang, alles deed wat God verboden had.
Slempen, brassen, openlijke vrijages,
vechtpartijen, dansen en gokken; het was aan de
orde van de dag tijdens de kermis. De heren
hadden moeite met het gefeest omdat er
natuurlijk nauwelijks nog gewerkt werd door het
volk. De wetteloosheid en de schade aan mensen
en zaken moet, samen met het werkverzuim, een
aardige duit gekost hebben. |
|
|
|
Het
oorspronkelijke hoogtepunt van
de middeleeuwse kerkmis was een
processie, waarin
kleurig geklede priesters, gildebroeders
en anderen vaandels en beelden van de
door de straten droegen. In Eindhoven
was dat waarschijnlijk de heilige
Catharina. Naast de mis vonden ook
allerlei feestelijkheden plaats in de
stad. De herbergen vormde daarbij een
middelpunt |
En het was ook nog een
jaarmarkt.
Een uitgelezen gelegenheid voor de stedelingen
en het plattelandsvolk uit de wijde omgeving om
goederen aan te man te brengen, maar ook om vele
zaken te kopen. Sommige schaarse of exotische
artikelen waren alleen tijdens de jaarmarkt te
koop. Dat was te danken aan het feit dat op zo’n
kermis ook vreemden hun waren aan de man mochten
brengen. Uit den Bosch en andere steden is het
gebruik van ‘marktkruizen’. Deze werden
geplaatst om aan te geven waar paarden mochten
worden verhandeld. Soms was het ook een teken –
bijvoorbeeld geplaatst op het bordes van hetstadhuis –
dat er vrijhandel mocht plaats
vinden.
|
|
|
Daarnaast werd er
vrijgeleide geboden aan lieden die het een en
ander op hun kerfstok hadden. Zwervers,
bedelaars, kwakzalvers muzikanten, professionele
gokkers, toneelspelers, goochelaars en acrobaten
hoorden vaak tot deze groep.
|
|
 |
Wat was er zoal
te beleven op de kermis? We hebben de markt al
genoemd en natuurlijk het overvloedige eten en
drinken en dansen. Voor het oog was er ook
genoeg te beleven. Op de eerste plaats komt wel
het vrouwelijk en mannelijke schoon. Dankzij de
vrijheid op de kermis en de grote getalen waarin
de mensen het feest bezochten was het een ideale
huwelijksmarkt. Met een dansje en een borreltje
zal menige |
|
verloving op de
kermis begonnen zijn. Dan was er ook nog het
kijkspul. Op een kar of een klein podium werden
toneelspelen opgevoerd. De stukken die er
gespeeld werden waren niet zelden op het randje
van wat toegestaan was. Het ging vaak over
overspel en ook het gezag werd voor gek gezet.
In tenten kon men zich, tegen een kleine
vergoeding, vergapen aan de meest extravagante
objecten en personen. Vrouwen met een baard, de
langste, dikste of kleinste mensen werden er
tentoongesteld, of vervaarlijke wilden uit
Afrika. |
 |
|
|
|
Beesten
met twee koppen of vijf poten, of gewoon
exotische dieren, maar soms ook
voorwerpen of kleding uit verre landen.
Niet altijd was wat men te zien kreeg
echt. De wildeman uit Afrika was met
roet zwart gemaakt en de dikke madam had
de nodige kussens onder haar kleed
gepropt. Maar dat kon de pret niet
drukken. Ook buiten de tenten was genoeg
te zien. Vuurspuwers, acrobaten,
jongleurs, mensen met acterende apen of
dansende beren; het was een bont
gezelschap. |
Wie iets
actievers wilde doen kon gaan koekhakken. Dit is
een spelletje waarbij men met een bijl een taaie
koek in twee klappen in drie stukken moest
kappen. Lukte dat dan was de koek voor de
kapper, anders was hij zijn geld kwijt. Andere
nu wat gruwelijk aandoend vermaak was het te
paard proberen een aan zijn poten opgehangen
levende gans of haan de kop af te rukken. Soms
werd daar ook een levende slijmerige paling voor
gebruikt. Mocht na al het gefeest het geld bijna
op zijn dan kon men met de laatste koperen
muntjes nog proberen bij gokspelletjes als
balletje-balletje de beurs wat aan te vullen. Of
helemaal blut naar huis te gaan. |
|
De kinderen waren
natuurlijk ook op de kermis aanwezig. Ze aten
mee en dronken en dansten mee en keken uiteraard
hun ogen uit bij al die artiesten. Er waren
destijds waarschijnlijk geen speciale
kinderactiviteiten. Kinderen hadden immers geen
geld en er was genoeg te beleven voor hen op de
kermis. Bovendien werden kinderen in de
middeleeuwen niet behandeld zoals kinderen nu,
maar eerder als volwassenen die een beetje
kleiner waren. |
 |
|
|
|
